Dnia 2 grudnia 2025 r. Trybunał Konstytucyjny wydał orzeczenie w sprawie o sygnaturze P 10/16, które w sposób istotny wpływa spory związane z urządzeniami przesyłowymi posadowionymi na cudzych nieruchomościach. Dotyczy to w szczególności infrastruktury takiej jak linie elektroenergetyczne, gazociągi, sieci wodociągowe czy instalacje telekomunikacyjne.

W niniejszym opracowaniu przedstawiamy szczegółowe omówienie skutków tego wyroku, w tym wyjaśniamy:

• z jakich powodów orzeczenie TK może zostać uznane za przełomowe w sporach dotyczących infrastruktury przesyłowej,
• jakie konsekwencje wynikają z tego dla przedsiębiorstw przesyłowych,
• jakie nowe możliwości uzyskują właściciele nieruchomości,
• kiedy możliwe jest wznowienie zakończonych postępowań,
• oraz w jakich przypadkach wyrok TK nie znajdzie zastosowania.

W dotychczasowej praktyce orzeczniczej w sprawach dotyczących korzystania z nieruchomości przez przedsiębiorstwa przesyłowe zasadniczym argumentem podnoszonym przez te podmioty było twierdzenie, że jeszcze przed 3 sierpnia 2008 r. doszło do zasiedzenia tzw. „służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu”.

Oznaczało to, że:

• przedsiębiorstwo twierdziło, iż posiada tytuł prawny do korzystania z nieruchomości,
• sąd uznawał, że korzystanie nie ma charakteru bezumownego,
• właściciel nieruchomości tracił możliwość dochodzenia wynagrodzenia.

W efekcie powołanie się na zasiedzenie eliminowało możliwość dochodzenia roszczeń przez właściciela gruntu.

Wyrok TK z grudnia 2025 r. podważa jednak konstytucyjność takiego podejścia, wskazując, że nie może ono stanowić wystarczającej podstawy do trwałego ograniczenia prawa własności.

Dla prawidłowego zrozumienia znaczenia wyroku konieczne jest doprecyzowanie samego pojęcia „służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu”.

Pod pojęciem tym rozumiano nabycie – w drodze zasiedzenia – prawa do korzystania z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym późniejszej służebności przesyłu, mimo że instytucja ta została formalnie wprowadzona do polskiego porządku prawnego dopiero w dniu 3 sierpnia 2008 r.

Konstrukcja ta była wyprowadzana z:

• przepisów o służebności gruntowej (art. 285 k.c.),
• przepisów o zasiedzeniu (art. 292 k.c.),
• wykładni funkcjonalnej tych regulacji.

W praktyce prowadziło to do uznania, że przedsiębiorstwo przesyłowe mogło nabyć prawo do:

• utrzymywania urządzeń na cudzym gruncie,
• ich eksploatacji,
• wykonywania czynności konserwacyjnych i naprawczych.

Należy wyraźnie podkreślić, że omawiana konstrukcja nie była wyraźnie przewidziana w przepisach prawa. Została ona wykreowana w orzecznictwie sądów powszechnych oraz utrwalona w linii orzeczniczej, w tym w judykaturze Sądu Najwyższego.

To właśnie orzecznictwo – a nie ustawodawca – stworzyło podstawę do uznania, że wieloletnie korzystanie z nieruchomości może prowadzić do nabycia prawa o charakterze trwałego ograniczenia własności.

W konsekwencji doprowadziło to do sytuacji, w której:

• przedsiębiorstwa przesyłowe uzyskiwały trwałe uprawnienia,
• właściciele nieruchomości tracili możliwość skutecznej ochrony swoich praw,
• ograniczenie prawa własności następowało bez wyraźnej podstawy ustawowej.

Najistotniejszym elementem wyroku TK jest wskazanie, że tak daleko idąca ingerencja w prawo własności nie może wynikać wyłącznie z wykładni przepisów prawa.

Trybunał podkreślił, że:

• system prawa rzeczowego opiera się na zasadzie zamkniętego katalogu praw (numerus clausus),
• niedopuszczalne jest tworzenie nowych praw rzeczowych poza tym katalogiem,
• każda zmiana w tym zakresie wymaga interwencji ustawodawcy.

W praktyce oznacza to zakwestionowanie dotychczasowej koncepcji „quasi-służebności przesyłu” funkcjonującej przed 2008 r.

Trybunał uznał za niezgodne z Konstytucją takie rozumienie przepisów, które dopuszczało możliwość nabycia przez zasiedzenie prawa odpowiadającego służebności przesyłu jeszcze przed jej wprowadzeniem do systemu prawnego.

W szczególności dotyczy to sytuacji, w których:

• brak było decyzji administracyjnej ograniczającej prawo własności,
• ingerencja w prawo własności opierała się wyłącznie na praktyce korzystania z nieruchomości,
• brak było jednoznacznego tytułu prawnego.

Trybunał wskazał, że:

• przed 2008 r. obowiązywały jedynie służebności gruntowe i osobiste,
• żadna z tych instytucji nie odpowiadała treści służebności przesyłu,
• nie było podstaw do ich rozszerzającej interpretacji w tym zakresie.

Dotychczas powołanie się na zasiedzenie stanowiło dla przedsiębiorstw przesyłowych narzędzie obrony.

Argumentacja sprowadzająca się do twierdzenia, że „urządzenia istnieją od wielu lat, więc doszło do zasiedzenia”, w praktyce:

• blokowała możliwość dochodzenia wynagrodzenia,
• eliminowała konieczność zawierania umów,
• zamykała drogę do negocjacji.

W efekcie przedsiębiorstwo mogło nie tylko uniknąć świadczeń pieniężnych, ale również – na podstawie uzyskanego orzeczenia – doprowadzić do ujawnienia służebności w księdze wieczystej, bez jakiejkolwiek kompensaty dla właściciela nieruchomości. Właściciele nieruchomości, mając świadomość niekorzystnej linii orzeczniczej, często rezygnowali z dochodzenia swoich praw przed sądem.

Sytuacja ta uległa jednak zasadniczej zmianie po wydaniu wyroku przez Trybunał Konstytucyjny w sprawie P 10/16. Dotychczasowa praktyka polegająca na automatycznym powoływaniu się na zasiedzenie sprzed 2008 r. jako uniwersalną podstawę obrony utraciła swoją oczywistość i przestała gwarantować skuteczność procesową.

Wyrok Trybunał Konstytucyjny w sprawie P 10/16 nie prowadzi do eliminacji instytucji zasiedzenia jako sposobu nabycia ograniczonych praw rzeczowych, lecz w sposób zasadniczy kwestionuje dotychczasową linię wykładni przepisów dotyczących służebności gruntowych oraz zasiedzenia w kontekście infrastruktury przesyłowej.

W szczególności Trybunał uznał za niekonstytucyjne takie rozumienie przepisów art. 285 k.c. w zw. z art. 292 k.c., które dopuszczało przyjęcie, że przed dniem 3 sierpnia 2008 r. mogło dojść do nabycia – w drodze zasiedzenia – prawa podmiotowego o treści odpowiadającej służebności przesyłu (tzw. zasiedzenie służebności przesyłu przed 2008 r.), mimo braku wyraźnej podstawy ustawowej oraz przy jednoczesnym braku decyzji administracyjnej ingerującej w prawo własności.

W ujęciu praktycznym oznacza to odejście od dotychczas akceptowanego modelu interpretacyjnego, zgodnie z którym długotrwałe, faktyczne korzystanie z nieruchomości przez przedsiębiorstwo przesyłowe mogło prowadzić do powstania trwałego tytułu prawnego. Taka wykładnia – utożsamiająca upływ czasu z „legalizacją” stanu bezumownego korzystania z nieruchomości – została zakwestionowana, co w sposób bezpośredni wzmacnia pozycję właścicieli nieruchomości w sporach o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie (np. linia energetyczna, gazociąg).

Jednocześnie należy podkreślić, że wyrok TK nie kreuje automatycznego obowiązku zapłaty wynagrodzenia ani odszkodowania po stronie przedsiębiorstw przesyłowych. Nie znosi on również instytucji służebności przesyłu jako takiej, która od dnia 3 sierpnia 2008 r. funkcjonuje na podstawie art. 305¹–305⁴ k.c. Orzeczenie to nie wyłącza także możliwości obrony przedsiębiorstw przesyłowych w oparciu o inne tytuły prawne, w szczególności decyzje administracyjne ograniczające prawo własności, stosunki obligacyjne (umowy) czy następstwo prawne po podmiotach publicznych.

Kluczowe znaczenie wyroku sprowadza się natomiast do zmiany rozkładu ciężaru dowodu oraz sposobu prowadzenia sporów. Dotychczasowe, schematyczne powoływanie się na zasiedzenie służebności przesyłu przed 2008 r. jako uniwersalną podstawę obrony utraciło swoją skuteczność procesową. W konsekwencji przedsiębiorstwo przesyłowe zobowiązane jest obecnie do wykazania konkretnego i indywidualnie istniejącego tytułu prawnego do ingerencji w prawo własności – czy to w postaci umowy, decyzji administracyjnej, czy też prawa ujawnionego w księdze wieczystej.

Równocześnie niezbędne staje się precyzyjne ustalenie rzeczywistego zakresu korzystania z nieruchomości, co ma istotne znaczenie dla oceny zasadności roszczeń właściciela, w tym roszczeń o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości oraz ustanowienie służebności przesyłu za wynagrodzeniem. W efekcie wyrok TK wymusza odejście od dotychczasowej praktyki opartej na automatyzmie argumentacyjnym na rzecz analizy konkretnego stanu faktycznego i przedstawienia pełnego materiału dowodowego.

W postępowaniach negocjacyjnych i sądowych będących obecnie w toku wyrok Trybunał Konstytucyjny w sprawie P 10/16 stanowi istotne narzędzie procesowe dla właścicieli nieruchomości. Orzeczenie to podważa dotychczasową dopuszczalność uznawania zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu w okresie sprzed jej ustawowego wprowadzenia, skutkując tym samym wzmocnieniem pozycji właścicieli w sporach o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z gruntów zajętych pod infrastrukturę przesyłową (np. linie energetyczne, gazociągi, sieci telekomunikacyjne).

W odniesieniu do spraw już prawomocnie zakończonych wyrok TK stwarza realną podstawę do ponownej oceny wcześniejszych rozstrzygnięć, które opierały się na zakwestionowanej wykładni przepisów o służebnościach i zasiedzeniu. W takich przypadkach właściciel nieruchomości może wnioskować o wznowienie postępowania – nadzwyczajny środek procesowy umożliwiający ponowne rozpoznanie sprawy już prawomocnie zakończonej, z uwzględnieniem nowej interpretacji prawa wynikającej z wyroku TK.

W szczególności, w sprawach zakończonych w ciągu ostatnich 10 lat, w których sąd stwierdził zasiedzenie „służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu”, właściciel nieruchomości ma prawo żądać wznowienia postępowania i ponownego rozpatrzenia sprawy w świetle aktualnej wykładni prawa.

Wznowienie postępowania, stanowiące nadzwyczajny tryb sądowy, wymaga złożenia skargi o wznowienie postępowania w odpowiednim terminie – w tym przypadku skarga powinna zostać wniesiona w ciągu 3 miesięcy od dnia wydania wyroku Trybunał Konstytucyjny. Procedura ta daje właścicielom nieruchomości możliwość przywrócenia ich praw i umożliwia dochodzenie należnego wynagrodzenia za bezumowne korzystanie, a także ewentualnego ustanowienia służebności przesyłu na przyszłość.

Wyrok Trybunał Konstytucyjny otwiera również drogę do ponownej analizy spraw zakończonych prawomocnymi orzeczeniami.

Wznowienie może mieć zastosowanie w sprawach, w których:

• sąd stwierdził zasiedzenie służebności przed 2008 r.,
• rozstrzygnięcie opierało się na zakwestionowanej wykładni przepisów.

Właściciel nieruchomości może wnieść skargę o wznowienie postępowania:

• w terminie 3 miesięcy od dnia wydania wyroku TK,
• co w praktyce obejmuje sprawy zakończone w ostatnich 10 latach.

Wznowienie postępowania stanowi nadzwyczajny środek zaskarżenia, który umożliwia:

• ponowne rozpoznanie sprawy,
• uwzględnienie aktualnej wykładni prawa,
• weryfikację wcześniejszego rozstrzygnięcia.

Należy jednocześnie wskazać, że wyrok nie ma charakteru uniwersalnego i nie obejmuje wszystkich stanów faktycznych.

Nie znajdzie on zastosowania w szczególności w sytuacjach, gdy:

• infrastruktura przesyłowa została wybudowana po 3 sierpnia 2008 r.,
• istnieje ważna umowa regulująca korzystanie z nieruchomości,
• została wydana decyzja administracyjna ograniczająca prawo własności,

(wynagrodzenie za bezumowne korzystanie linia energetyczna, służebność przesyłu roszczenia właściciela działki)

W przypadku, gdy przedsiębiorstwo przesyłowe nie dysponuje skutecznym tytułem prawnym do korzystania z nieruchomości, właściciel może dochodzić szeregu roszczeń.

Właściciel może żądać zapłaty wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości:

• za okres do 6 lat wstecz,
• obejmujący faktyczne korzystanie przez przedsiębiorstwo z nieruchomości.

Możliwe jest również żądanie:

• ustanowienia służebności przesyłu,
• uregulowania sytuacji prawnej na przyszłość,
• uzyskania odpowiedniego wynagrodzenia.

W określonych przypadkach właściciel może dochodzić:

• naprawienia szkody,

Właściciel może także żądać:

• zaniechania naruszeń i przywrócenia stanu zgodnego z prawem.

Wyrok Trybunał Konstytucyjny w sprawie P 10/16 nie powoduje automatycznego rozstrzygnięcia sporów dotyczących urządzeń przesyłowych posadowionych na cudzych gruntach, jednak w istotny sposób redefiniuje dotychczasowe ramy interpretacyjne prawa. Orzeczenie to w szczególności:

• neguje argumentację przedsiębiorstw przesyłowych dot. powoływania się na zasiedzenie sprzed 2008 r.,
• przywraca konieczność rzetelnej analizy faktycznych podstaw korzystania z nieruchomości – w tym dokumentów źródłowych, decyzji administracyjnych, historii inwestycji oraz rzeczywistego zakresu ingerencji w prawo własności
• wzmacnia pozycję właścicieli nieruchomości,

Kancelaria oferuje profesjonalne wsparcie prawne w zakresie analizy dokumentów, dochodzenia roszczeń związanych z wynagrodzeniem za bezumowne korzystanie z nieruchomości, a także w sprawach dotyczących zasiedzenia i ustanowienia służebności przesyłu.

Przeprowadzamy szczegółowy audyt dokumentów niezbędnych do oceny możliwości dochodzenia roszczeń właścicieli nieruchomości. Analizie podlegają zarówno dokumenty historyczne dotyczące korzystania z gruntów przez przedsiębiorstwa przesyłowe, jak i decyzje administracyjne czy zawarte umowy cywilnoprawne.

Weryfikujemy rzeczywisty tytuł prawny do korzystania z nieruchomości oraz identyfikujemy nieprawidłowości w dotychczasowych procedurach, co pozwala na skuteczne przygotowanie strategii procesowej i negocjacyjnej.

Zapewniamy kompleksową pomoc w:

• przygotowanie skutecznej strategii procesowej i negocjacyjnej,
• dochodzeniu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie,
• ustanawianiu służebności przesyłu za wynagrodzeniem,
• w razie konieczności sporach sądowych z przedsiębiorstwami przesyłowymi.

Skontaktuj się z ZYBERYNG Kancelaria Adwokat Konrad Zyberyng – dokonamy szczegółowej analizy dokumentów, zbadamy podstawy prawne korzystania z nieruchomości przez przedsiębiorstwa przesyłowe i przedstawimy możliwe strategie działania, w tym odnoszące się do dochodzenia wynagrodzenia za bezumowne korzystanie czy ustanowienie służebności przesyłu za wynagrodzeniem.